استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه ملایر، ملایر، ایران
چکیده
شفاعت بهعنوان یکی از مفاهیم بنیادین در قرآن کریم و دانش کلام اسلامی، همواره کانون بحث و نظر میان مفسران و متکلمان فریقین بوده است. با وجود توافق نسبی پیرامون معنای لغوی و اصطلاحی شفاعت، در خصوص قلمرو، شرایط تحقق و ویژگیهای شفاعتکنندگان و شفاعتشوندگان، اختلافاتی جدی میان مفسران شیعه و اهلسنت دیده میشود. نوشتار حاضر با بهرهگیری از روش توصیفیـتحلیلی و با تکیه بر دو تفسیر مهم و تأثیرگذار، یعنی المیزان فیتفسیر القرآن اثر علامه سیدمحمدحسین طباطبایی (بهمثابه نماد جریان تفسیری شیعه) و الکشّاف عن حقائق غوامضالتنزیل تألیف زمخشری (بهمثابه نماینده برجسته تفسیر معتزلی)، به بررسی تطبیقی دیدگاه این دو مفسر در مسئله شفاعت میپردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که این دو اثر، چه برداشتی از قلمرو شفاعت و شرایط وقوع آن دارند و وجوه اشتراک و افتراق ایشان کدام است. یافتهها حاکی از آن است که در مواردی همچون شهادت به حق، دیدگاهی نزدیک به هم دارند، اما در موضوعات کلیدی همچون «اذن و رضایت الهی»، «عهد و پیمان از سوی خداوند» و بهویژه شرط «ارتضاء» در شفاعتشوندگان، اختلافی بنیادین میان این دو مفسر مشاهده میشود. علامه طباطبایی شفاعت را شامل حال گناهکاران مؤمن دانسته و آن را مبتنی بر «ارتضاء اعتقادی» تفسیر میکند؛ درحالیکه زمخشری شفاعت را ویژه مؤمنان نیکوکار و عامل به عمل صالح میداند و آن را صرفاً به افزایش درجه و مضاعف شدن ثواب محدود میسازد. این پژوهش از رهگذر تحلیل تطبیقی دو دیدگاه، به تبیین دقیقتری از مفهوم و قلمرو شفاعت در قرآن دست مییابد.
